ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΣΧΩΝ

Ίσως να μην είναι εκείνη η τραγωδία που πιθανόν να στέκεται ισάξια δίπλα σε μια αρχαιοελληνική τραγωδία. Ο Χριστός πάσχων είναι όμως το μοναδικό θεατρικό έργο που διασώθηκε από τη βυζαντινή γραμματεία [1]. Κανείς ωστόσο δε μπορεί να απαντήσει με σιγουριά αν προοριζόταν για παράσταση ή ανάγνωση,  αλλά ούτε και ποιος ήταν ο συγγραφέας.

Τα χειρόγραφα φέρουν να το έγραψε ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός. Μεγάλοι βυζαντινολόγοι σαν τους Krumbacher, Hunger, Doelger και μαζί με αυτούς μια σειρά από μελετητές αρνούνται να δεχτούν τον Χριστό Πάσχοντα ως έργο του Γρηγορίου, καθώς το βρίσκουν το έργο κατώτερο σε σχέση με τα υπόλοιπα ποιητικά έργα του. Κι η φιλολογική συζήτηση καλά κρατεί για τον συγγραφέα∙ ήταν ο Ρωμανός, ο Δαμασκηνός, ο Τζέτζης, ο Κωνσταντίνος Μανασσής, ο Απολλινάριος Λαοδικείας, ο Αμφιλόχιος Ικονίου; Από την άλλη πλευρά πάλι μια ομάδα αξιόλογων μελετητών επανέρχονται στην αρχική άποψη και με εύστοχα επιχειρήματα αποδίδουν το έργο στον Γρηγόριο. Υποστηρίζεται, μάλιστα, πως ο Γρηγόριος συνέθεσε δραματικά έργα αντιδρώντας σε διάταγμα του Ιουλιανού, αφού και στους λόγους του χρησιμοποίησε αποσπάσματα και μεταφορές παρμένες από το αρχαίο ελληνικό θέατρο. 

Μεγάλο μέρος από το κείμενο, που μετρά 2.632 στίχους, είναι παρμένο από τον Ευριπίδη κι άλλους τραγικούς.[2] Η πρωτότυπη στιχουργική έμπνευση δεν υπάρχει. Θα ‘λεγε κανείς πως αυτό είναι μια ανερυθρίαστη λογοκλοπή. Στις αυτοκρατορίες της παλαιάς και νέας Ρώμης οι λόγιοι “ποιηταὶ ἅμα καὶ κριτικοί” επιδιώκουν συνειδητά να μιμηθούν τα αρχαία πρότυπα και να αντλήσουν από αυτά. Πιο πολύ όμως βλέπουν τον κόσμο τους μέσα από αυτά. Εξάλλου, και ο ίδιος ο συγγραφέας δηλώνει ξεκάθαρα στον πρόλογο 

νῦν τε κατ' Εὐριπίδην

τὸ κοσμοσωτήριον ἐξερῶ πάθος (στ. 3-4) 

για να ξαναθυμίσει στο τέλος 

ἔχεις ἀληθὲς δρᾶμα κοὐ πεπλασμένον

πεφυρμένον τε μυθικῶν λήρων κόπρῳ (στ. 2605-6).

Το έργο σε αντίθεση με την κλασική τραγωδία το απαρτίζουν μακροσκελείς μονόλογοι,  θρηνητικοί σχεδόν πάντα και σχεδόν λείπει ο διάλογος. Η πρωτοτυπία είναι η επανάγνωση της αρχαίας τραγικότητας μέσα από μια άλλη οπτική, τη θεώρηση του κόσμου και του ανθρώπινου μέσα από το Θείο Πάθος. Ο Χριστός πάσχων και η πάσχουσα Μητέρα περιστοιχισμένη από ένα Χορό ανώνυμων γυναικών της Γαλιλαίας μαζί με τον «πεφιλμένον» Ιωάννη και τον Ιωσήφ από την Αριμαθεία, ο αγαθός άνθρωπος του λαού, ο Νικόδημος, η (Μαρία) Μαγδαληνή κι  επτά Αγγελιοφόροι, δυο από αυτούς Άγγελοι από τον ουρανό. Από κοντά οι  Αρχιερείς, η κουστωδία των στρατιωτών κι ο Πιλάτος.

Πάθη και Σταύρωση, την Αποκαθήλωση και Ταφή, Ανάσταση, πορεία ανάβασης στον ανθρώπινο πόνο, το αναμέτρημα με τις επίγειες εξουσίες και τις ουράνιες δυνάμεις. Ο ανθρώπινος σπαραγμός της Μητέρας: 

πῇ πῇ πορεύῃ, Τέκνον; ὡς απωλόμην·

ἕκητι τίνος τὸν ταχὺν τελεῖς δρόμον;

μὴ γάμος αὖθις ἐν Κανᾶ κἀκεῖ τρέχεις,

ἵν' ἐξ ὕδατος οἰνοποιήσῃς ξένως; ( στ. 454-7).

όπως ακούγεται θρηνητικά και στο κοντάκιο του Ρωμανού 

Ποῦ  πορεύῃ, τέκνον; Τίνος χάριν τὸν τραχὺν δρόμον τελέεις;

Μὴ ἕτερος γάμος πάλιν ἐστὶν ἐν Κανᾷ

κἀκεῖ νυνὶ σπεύδεις ἵν' ἐξ ὕδατος αὐτοῖς οἶνον ποιήσῃς

[Εις το Πάθος καί εις τον θρήνον της Θεοτόκου (α΄οίκος)]

Ο Σπ. Λάμπρος, είχε ανακαλύψει σε χειρόγραφο του 14ου αιώνα ένα κείμενο με αναλυτικές σκηνοθετικές οδηγίες σχετικά με το ανέβασμα μιας θεατρικής παράστασης με θέμα τα Πάθη του Χριστού, η οποία θα ξεκινούσε από την ανάσταση του και θα τελείωνε με την Ψηλάφηση του Θωμά.[3] Άγνωστο και πάλι σε ποια εποχή χρονολογείται το κείμενο για αυτό το ιερό δρώμενο, αλλά υποδηλώνει πως μέχρι τότε συνεχιζόταν η δραματοποίηση των Αγίων Παθών. 

Λένε, πως οι δραματικές επιδράσεις δεν έπαψαν να κάνουν αισθητή την παρουσία τους στη λειτουργική ζωή της Εκκλησίας μέχρι σήμερα - και μέρες που είναι - ειδικά στις ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδος, όπου αναπαρίστανται με τα Θεία Πάθη. Ακόμη, πολλοί αναφέρουν και σαν παράδειγμα την ακολουθία του Νιπτήρος, το απόγευμα Μεγάλης Τετάρτης) που τελείται ακόμη και σήμερα στην αυλή του Ναού της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα και στη Μονή του Ιωάννου Θεολόγου στην Πάτμο κι ο προεξάρχων της ακολουθίας παριστάνοντας τον Χριστό νίπτει τα πόδια ιερέων που υποδύονται τους Αποστόλους. 
Άλλο όμως η τελετουργία και άλλο το δρώμενο. Ας είμαστε ειλικρινείς. 
Ως δρώμενο ο Χριστός πάσχων επιβιώνει ακόμη και σήμερα στους χορούς από τις ανώνυμες γυναίκες που στολίζουν και ξενυχτάνε τον Επιτάφιο. Ο Χριστός ως Πάσχων σίγουρα όμως κυκλοφορεί καθημερινά δίπλα μας.

-------------------- 

1. Το κείμενο εδώ

2. Μια ενδιαφέρουσα  Σύγκριση των Βακχών του Ευριπίδη με τον Χριστό πάσχοντα

3. Σ. Λάμπρος, “Βυζαντιακή σκηνοθετική διάταξις των παθών του Χριστού”, Νέος Ελληνομνήμων 13 (1916): 381-407.

Το έργο παρουσιάστηκε το 1964 από την Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου προκαλώντας διάφορες αντιδράσεις από την τότε Ιεραρχία.  

Απλά.

Σκληραίνει ο χρόνος
στο σκοτάδι της λήθης
όλο και πιο πολύ
απλά, έτσι απλά.

Η μάνα με μάτια κλειστά
Η μάνα με μάτια ανοιχτά
άδεια αγκαλιά
τριγυρνά
ξυπόλητη
μόνη
σε μια χωματερή
που γεμίζει ατέρμονα
με σκιές
ανθρώπινων υπάρξεων.

Όχι. 
Απλά. Έτσι απλά.


(μνήμη Χαμιντουλάν Νατζαφί)

Είναι μακριά

Ακόμη,
την μεγάλη επέλαση σχεδιάζεις
στους χάρτες
των μεγάλων αφηγήσεων

περπατώντας με ρυθμό

μέσα σε φωτισμένους διαδρόμους

πάνω σε γυάλινες οθόνες. 

Είναι μακριά είπαν, Στρατηγέ μου, η Λάρισα.

Και πιο μακριά είναι οι Γόμφοι,
μικρό χωριό πια κι ασήμαντο.

Πρέπει η νίκη να είναι σίγουρη,
Δεν ωφελεί
να πάμε ως εκεί.
Είναι μακριά.
Πρέπει να το πιστέψουν αυτό
όλοι.

Είναι ώρα πια,
που σε περιμένουν, Στρατηγέ μου,
ν' αποφασίσετε
-πάντα από τα μετόπισθεν-
τον στολισμό της εξέδρας
και την χάραξη μιας πορείας
πάντα ανέξοδης.

Τα καλοκαίρια ακόμα κόβονται στα τρία.

Τα καλοκαίρια δεν ξεκινούσαν με τις διακοπές και δεν τελείωναν με το άνοιγμα των σχολείων. Ξεκινούσαν όταν ανεβαίναμε στο χωριό και τελείωναν με την επιστροφή πίσω στην πόλη. Πάντα όμως κόβονταν στα τρία. Με τα πανηγύρια στο χωριό. Του Αη 'Λιος, της Παναγίας και του Άη Γιάννη στο Ράχωβο. Με το πρώτο ξεκινούσαν τα καλοκαίρια μας.

Μια μέρα μου 'στειλε μια φωτογραφία ο Κώστας κι έγραφε «παιδικά χρόνια». Την θυμόμουνα, αλλά δεν ήξερα ποιος την είχε ως τότε. Με τον παππού, τον Γώγο και τον Κώτσιο στον Αη Λιά, καλοκαίρι του '76.   

....Όλοι πάνω στην καρότσα με το φορτηγό του θείου Γιάννη. Στον δρόμο σταματούσε κάθε λίγο κι ανέβαιναν όσοι είχαν ξεκινήσει απ' τη δημοσιά. Μέχρι να γεμίσει η καρότσα. 

Ντάκα ντούκου και σκόνη, πέτρες και τροχάλια, λακκούβες κι ανηφοριά μόλις τελείωνε η δημοσιά κι άρχιζε ο δασικός δρόμος. 

Μπροστά πάντα κάθονταν οι πιο ηλικιωμένοι ή καμιά μικρομάνα. Δίπλα τα πρόσφορα τυλιγμένα σε καθαρές ολόλευκες πετσέτες. Πίσω στην καρότσα, τσάντες με φαγητά, τσάντες με δεύτερα παπούτσια, ριγμένα δυο ξύλινα παραπέτα στρωμένα με κουρελούδες και λίγα κασάκια από μπύρες για καθίσματα. Άλλοι καθιστοί, οι πιο πολλοί όρθιοι κρατημένοι από τα σίδερα. Καλημέρες και χρόνια πολλά, τα νέα, γέλια και χαρές από μας, τα μικρά. Κάποτε το ντάκα ντούκα σταματούσε. Είχαμε φτάσει. Ο δρόμος όμως δεν έφτανε ως την λάκκα του Αη Λιά. Εκεί ανταμώναμε μαζί και μ' αυτούς που έρχονταν με τα πόδια από το χωριό. 

Τα ρουθούνια αμέσως έτσουζαν από το δροσερό αεράκι και το ρετσίνι από τα έλατα, τα αυτιά βούλωναν από το υψόμετρο και σε λίγο άνοιγαν από τη μικρή καμπάνα που χτύπαγε "Η δεύτερη χτυπά....άντε και προλαβαίνουμε....". Κι όσο σιμώναμε, ακούγονταν πιο καθαρά ψαλμωδίες ανάκατες με σφυρίγματα από πουλιά, και μύριζε μοσχοθυμίαμα. Ανάβαμε κεράκι έξω από το μικρό εκκλησάκι, προσκυνούσαμε και κατεβαίναμε στην λάκκα περιμένοντας τον παπα-Χρήστο για να σηκώσουμε το ύψωμα όλο το χωριό. 

Εκεί μια βρύση να τρέχει και στην μεγάλη ποτίστρα να βάζουμε αγώνες με ξυλάκια ποιο θα πάει πρώτο στην άκρη. Εκεί στημένο κι ένα πρόχειρο καφενεδάκι. Δυο βαρέλια με παγοκολώνες γεμάτα  πορτοκαλάδες, λεμονάδες και βυσινάδες Κλιάφα. Μπύρες, κρασιά και τσίπουρο για τους μεγάλους. 

Κάπου παραπέρα έστηνε ένα πάγκο κι ο πανηγυράς με τα παιχνίδια. Σταυρουδάκια, βραχιολάκια, μπουλντοζίτσες, φορτηγάκια, κούκλες που κλείναν το μάτι, τσίγκινα βατραχάκια, λαλίτσες. 

Μετά το "πλούσιοι επτώχευσαν και επείνασαν" και τα υψώματα στον Άγιο, έστρωνε κάθε οικογένεια μπατανίες και κάθονταν όλοι να ξαποστάσουν και για μια μπουκιά ψωμί, τυρί, ντομάτα και καμιά πίτα. Τα κεράσματα πήγαιναν κι έρχονταν από τη μια στην άλλη. 

Μέχρι να σηκωθούν οι πρώτοι και να ξεκινήσουν για το χωριό. 

Σε λίγο η λάκκα άδειαζε. 

Και θα 'μενε άδεια μέχρι το επόμενο πανηγύρι. 

Τα καλοκαίρια ακόμα κόβονται στα τρία.

Ανέβηκα και φέτος το καλοκαίρι μια Κυριακή στον Αη Λιά.

Ο δρόμος άσφαλτος πια.

Όμως οι ίδιες μυρωδιές.

Το εκκλησάκι πάντα ανεμοδαρμένο κι αγέρωχο. Κάποιος είχε ανάψει τα καντήλια. Τα έλατα στέκουν πάντα εκεί. Ένα δυο χτυπημένα από κεραυνούς. Και μερικά πιο μικρά. Τώρα πήραν να ψηλώνουν.

Αυτή τη φορά άκουγα πια καθαρά τα πουλιά και πιο μακριά τα κουδούνια από ένα κοπάδι πρόβατα. 

....

"Φέτος δεν είχε πολύ κόσμο στο πανηγύρι", μου είπε αργότερα στο χωριό ο Κώστας.

  

...................................................................................................................................................................

φτιάξαμε ένα αφιέρωμα στις παιδικές μας φωτογραφίες κάποιοι φίλοι:

Τα Χαμένα Επεισόδια: http://taxamenaepeisodia.wordpress.com/

Τσαλαπετεινός: http://tsalapetinos.blogspot.gr/

Καγκουρώ: http://katerinatoraki.blogspot.gr/

Deva Aleema: http://www.baxalon.gr/index.php/grafoume/itemlist/user/47-devaaleema

Nefosis και RoubinakiM: http://rubycloud.blogspot.gr/

Polyanna: http://pollyannasdays.blogspot.gr/

Σημειωματάριο: http://fvasileiou.wordpress.com/

AnnaSiliaQ http://silia.wordpress.com/

Αναγεννημένη: http://anagennimeni.wordpress.com/

Κυνοκέφαλοι: http://kynokefaloi.blogspot.gr/

Κidscloud: http://www.kidscloud.gr/

Passionflower: http://www.purplepassionflower.blogspot.gr/

O Ήχος του Ανέμου: http://breezesound.blogspot.gr/

Βιβλιοθηκάριος: 

Κόκκινο Καγκουρώ: http://redkangaroo.wordpress.com/ 

     

στην τηλεόραση με τα δυο και μόνο κανάλια

Ο μπαμπάς, όταν ήταν μικρός έβλεπε στην τηλεόραση με τα δυο και μόνο κανάλια τον "Θησαυρό της Βαγίας". Μετά διάβασε και το βιβλίο που του κάνανε δώρο σε μια γιορτή του.
Η μαμά, όταν ήταν μικρή έβλεπε στην τηλεόραση με τα δυο και μόνο κανάλια τον "Θησαυρό της Βαγίας". Μετά διάβασε και το βιβλίο που το δανείστηκε από τη βιβλιοθήκη.

Ο Γιάννης βλέπει στην τηλεόραση με τα πολλά κανάλια τον "Θησαυρό της Βαγίας". Δεν ξέρει ακόμη να διαβάζει. Κάνει και λέει τις δικές του ιστορίες για τον Θησαυρό. Μετά ίσως διαβάσει και το βιβλίο....